0 səs
137 baxış
Heyvanlar, Bitkilər bölməsində

Bitki sitologiyası

1 cavab var:

0 səs
 

Hüceyrənin tədqiqi Yanson qardaşlarının 1590-cı ildə işıq mikroskopunu ixtira etməsindən sonra mümkün olmuşdur. Bəzi məlumatlara görə, ilk mikroskopu Q.Qaliley ixtira etmişdir. Bitkilərdə hüceyrəvi quruluşu ilk dəfə ingilis Robert Huk (1665) mikroskopda nazik kəsilmiş mantara baxarkən müşahidə və təsvir etmişdir.

Sitologiya (yunanca "kitos"- anbar, qab, "Ioqos" - təlim) hüceyrə haqqında elmdir.

Əksər örtülütoxumlu bitkilərin hüceyrələrinin ölçüləri 10-100 mkm olur. Bəzi lifli hüceyrələr nəhəng ölçülərə malikdir (pambıq 5 sm, rami (lifli bitki) 55 sm uzunluqda olur, diametri isə 50-100 mkm olur). Formasına görə bitki hüceyrələri müxtəlifdir (parenxim və prozenxim hüceyrələr). Bitki hüceyrəsi sellülozdan təşkil olunmuş hüceyrə divarı ilə əhatə olunur. Çoxhüceyrəlilərdə qonşu hüceyrələrin qılaflan hüceyrələrarası maddə (orta lövhəciyi əmələ gətirən pektin maddəsi) ilə bir- birinə birləşir. Çox yetişmiş armud, qarpız, yemiş, şaftalı meyvələrinin hüceyrələrarası maddəsi dağılır və qonşu hüceyrələr bir-birindən aralanır. Çox bişmiş kartof da eyni səbəbdən ovulur. Qonşu hüceyrələrin divarında, bir qayda olaraq qarşı-qarşıya, məsamələr yaranır. Bu hüceyrələrin canlı möhtəviyyah xüsusi sitoplazma saplan - plazmodesmalar vasitəsilə əlaqələnir.

Plazmadesma vasitəsilə qıcıqların ötürülməsi və maddələrin hüceyrədən hüceyrəyə hərəkəti baş verir. Qılafm altında yarımkeçirici plazmatik membran (plazmalemma) yerləşir. Hüceyrə möhtəviyyatı protoplast adlanır. Protoplastm çox hissəsini sitoplazma, az hissəsini isə nüvə tutur. Çox yetişmiş bitki hüceyrələrinin mərkəzində hüceyrə şirəsi ilə dolu iri vakuol yerləşir. Protoplast, tonioplast adlanan membranla vakuoldan, plazmolemma adlanan membranla isə hüceyrə qılafından aynlır. Nüvə plazmadan ikiqat membranla aynlır. Protoplastm əsas komponenti zülaldır (protoplastm quru maddəsinin 40-50%-ni təşkil edir).

Sitoplazma protoplastm bir hissəsi olub plazmolemma (hüceyrə membranı) ilə nüvənin arasında yerləşir. Matriks və ya hialoplazma - mürəkkəb şəffaf kolloid sistem olub sitoplazmanm əsasmı təşkil edir. Hialoplazmanın əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, bütün hüceyrə strukturlarını vahid sistemdə birləşdirir və onlann arasında hüceyrə metabolizmi proseslərinin qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir. Bitki hüceyrələrinin sitoplazmasmda müxtəlif orqanoidlər yerləşir.

Mitoxondrilər (hüceyrənin tənəffüs orqanoidi): mitoxondrilərdə ATF sintez olunur; onların ölçüsü 0,5-1,5 mkm, yəni bakteriya böyüklüyündədirlər. Hüceyrədə onların sayı 100-3000-ə (fukus adlanan qonur yosun spermində 4 mitoxondri, birhüceyrəli mikromonas yosununda isə -1) qədərdir.

Ribosomlar zülal biosintez edən orqanoiddir. Hüceyrədə 5 mln yaxm ribosom yerləşə bilər. Onlar, adətən, bir-birilə birləşmiş RNT və zülal tərkibli müxtəlif ölçülü hissəciklərdən ibarətdir; hissəciklər nüvəcikdə əmələ gəlir.

Holci aparatı bitki hüceyrələrində an-ayn yastı kisəciklərdən - diktiosom və Holci qovuqcuqlanndan ibarət çubuqvari və oraqvari formada olur. Diktiosomlar bir-birilə təmasda olmayan, membranla məhdudlaşan yastı diskşəkilli sistemlərdən təşkil olunmuşdur.

Çox vaxt diktiosomlar kənarlardan nazik şaxələnmiş borucuqlar sisteminə keçir. Bitki hüceyrəsində diktiosomlann miqdarı birdən ona qədər olur. Diktiosomlarda polisaxaridlər sintez olunur. Hüceyrə divannın əmələ gəlməsində və maddələr mübadiləsi prosesində iştirak edən zülal, lipid və polisaxaridləri qovuqcuqlar nəql edir. Bundan başqa, Hold kompleksi vakuollann əmələ gəlməsində iştirak edir.

Endoplazmatik şəbəkə (EPŞ) ribosomlara malik dənəvər və hamar hissələrə bölünür. Dənəvər hissəsi bir neçə mühüm funksiya daşıyır: əksər hüceyrə membranlarının böyümə və əmələgəlmə mərkəzidir, zülalların sintez olunduğu yerdir. Karbohidrat və lipidlər hamar endoplazmatik şəbəkədə sintez olunur.

Lizosomlann bitki hüceyrələrində olması sübut olunmayıb.

Peroksisomlar və ya mikrohissəciklən dairəvi formada olur, birqat membranla əhatə olunurlar; diametrləri 0,3 - 1,5 mkm-dir. Peroksisomun əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onun tərkibindəki katalaza fermenti hidrogen peroksidi (H202) su və oksigenə parçalayır. Onlann üç növü olur: qlioksisomlar (lipidlərin saxarozaya çevrilməsində iştirak edir); yarpaq peroksisomlan (foto tənəffüsdə mühüm rol oynayır); qeyri-ixtisaslaşmış peroksisomlar.

Plazmidlər öyrənilmiş hüceyrələrin çoxunda avtonom, xromosomlarla əlaqədar olmayan həlqəvari ikizəncirli DNT molekullandır. Xromosomdan kənar irsiyyət amilləridir və gen mühəndisliyində səmərəli istifadə olunur.

Plastidlər: əsas üç tipə bölünür: leykoplastlar (rəngsiz, əsas funksiyası - ehtiyat qida maddələrinin toplanması və sintezi), xloroplastlar (yaşıl rəngli - əsas funksiyası - fotosintez), xromoplastlar (san, narıncı və ya qırmızı rəngli - çiçəklərin taam və meyvələrin rəngini əmələ gətirən karotinoidlərdir). Hüceyrələrdə adətən birtipli plastidlərə rast gəlinir, lakin plastidlərin bir tipi o biri tipə çevrilə bilir: leykoplastlar xromo və xloroplastlara; xloroplastlar xromoplastlara, xromoplastlar isə heç bir tip plastidlərə çevrilə bilməz. Plastidlərin ən böyüyü xloroplastlardır (4-10 mkm). Hüceyrələrdə onlarla plastid yerləşir, lakin yosunlann hüceyrələrində plastidlər iri, müxtəlif formada, miqdan isə az - cəmi 1 və ya 2 ədəd olur. Belə plastidlər xromatofor adlanır.

Hüceyrə mərkəzi: əksər ali bitkilərdə olmur.

Vakuollan hüceyrə şirəsi ilə dolu birmembranlı hüceyrə orqanoididir. Bitkilərin rəngi təkcə plastidlərdən yox, vakuollann hüceyrə şirəsində olan antosian piqmentindən də asılıdır; onun qırmızı, göy və tünd göy rəngləri var. Cavan hüceyrələrdə çoxlu kiçik vakuol, yaşlı hüceyrələrdə isə bir böyük vakuol olur.

Mikroborucuqlar. elektron mikroskopda görünən, diametri 18-30 nanometr (nm) olan boş uzun hissəciklərdir. Hüceyrənin bölünməsi zamanı əmələ gələn vətər telləri çoxlu miqdarda mikroborucuqlardan ibarətdir.

Mikrofilamentlər: eukariotik hüceyrələrin, o cümlədən bitki hüceyrələrinin orqanoidləri olub, sitoplazmatik membranın altrnda aktin zülalından əmələ gəlmiş saplar yığımıdır. Mikroflamentlər sıx qılafı olmayan hüceyrələrin formasının dəyişməsində iştirak edir və yığılma qabiliyyətinə malikdir.

Mikrofilamentlər bitki hüceyrələrində sitoplazmanın dairəvi hərəkətinə (tsikloz) cavabdehdir. Tsikloz xüsusi orqanoidlər - mikrofilamentlər vasitəsilə müxtəlif istiqamətlərdə (saat əqrəbi istiqamətində və ona əks) baş verə bilər. Bəzi bitkilərdə tsiklozu yaşıl plastidlərin hərəkətilə (elodeya), tradeskansiyanın erkəkcik sapında yerləşən tükcüklərdə dənəvər törəmələrin yerdəyişməsilə müşahidə etmək olar.

Hüceyrə törəmələri: maddələr mübadiləsinin son məhsulları və ya dövrandan müvəqqəti çıxarılan maddə yığınlarından əmələ gələn hüceyrə komponentləridir.

Törəmələrin əksəriyyəti sitoplazmada və ya orqanoidlərdə (vakuollarda) yerləşir və işıq mikroskopu altında görünür; maye və bərk halda olurlar. Artıq maddələrin toplanması t

Oxşar suallar

+3 səs
3 cavab
soruşub 02 Fevralda anonim Heyvanlar, Bitkilər bölməsində
0 səs
1 cavab
soruşub 20 Noyabrda, 19 anonim Heyvanlar, Bitkilər bölməsində
0 səs
1 cavab
soruşub 20 Noyabrda, 19 anonim Heyvanlar, Bitkilər bölməsində
0 səs
2 cavab
soruşub 25 Fevralda anonim Heyvanlar, Bitkilər bölməsində
0 səs
2 cavab
soruşub 21 Fevralda anonim Heyvanlar, Bitkilər bölməsində
...